ठूली एकादशीमा भगवान् विष्णुको जागरण, भक्तजनले गरे चार महिने व्रत समापन

(२०७८ कार्तिक २७, मङ्गलबार) आशिष लामिछाने : आज कार्तिक शुक्ल एकादशीको अवसरमा देशभर हरिबोधिनी एकादशी पर्व विशेष पूजा तथा भगवान् विष्णुको प्रतीकको रूपमा तुलसी र दामोदरको विवाह गरी श्रद्धापूर्वक मनाइँदैछ। हरिशयनी एकादशी अर्थात् असार शुक्ल एकादशीमा दूधको समुद्रमा शयन गरेका विष्णु आजको हरिबोधिनी वा प्रबोधिनी एकादशीमा जागृत हुन्छन् भन्ने धार्मिक विश्वास छ। त्यसैले, असारदेखि कार्तिकसम्म विष्णुभक्तहरूले चार महिना व्रत गरी विष्णुको विशेष पूजा र सम्झना गर्छन्।

विष्णु समुद्रमा शयन गरिरहेको समय विवाह, बर्तबन्धजस्ता शुभ कार्य नगर्ने परम्परा रहेको छ। यस अवधिमा विशेषगरी बाढी र पहिरोको डरले यात्रासमेत नगर्नु शुभ मानिन्छ। हरिशयनी एकादशीको दिन घरघरमा विशेष पूजा गरिन्छ भने कार्तिक महिनामा विष्णुप्रिया तुलसीको प्रतीकको रूपमा तुलसी र दामोदरको विवाह गरिन्छ। तुलसी मठको नजिक निगालाको लिंगलाई विष्णुको प्रतीकको रूपमा पूजा गरिन्छ। कार्तिक महिनामा तुलसीमा सम्पूर्ण देवता वास गर्छन् भन्ने धार्मिक मान्यता रहेको छ। तुलसीको धार्मिक महत्त्वसँगै यसको वैज्ञानिक लाभहरू पनि रहेको पुष्टि भएको छ, जसका कारण तुलसी भएको घरलाई तीर्थस्थानसरह मानिन्छ। तुलसीको सुगन्धले चारैतर्फको दिशा शुद्ध हुने विश्वास छ। साथै, तुलसी पूजिएको घरमा यमदूतले प्रवेश नगर्ने मान्यताले गर्दा हिन्दूहरूले घरमा तुलसी मठ बनाउने परम्परा स्थापित गरेका छन्।

तुलसीको पात, डाँठ, वा फूलको रस विभिन्न रोगहरू, जस्तै रुघाखोकी र मलेरियामा लाभकारी हुन्छ। यो रस शरीरमा लगाउँदा लामखुट्टे टाँसिदैनन् र विषालु सर्पहरू तुलसी मठ भएको स्थानमा नआउने विश्वास छ। शरद ऋतुभर तुलसीलाई सबै प्राणीहरूको लागि एक महान औषधि मानिन्छ। तुलसीको चिया मानव शरीरमा रोगप्रतिरोधात्मक क्षमता बढाउन सहयोगी हुने बताइन्छ।

कहिँ पुराणहरूमा कार्तिक महिनामा एक लाख तुलसी पत्र विष्णुलाई अर्पण गरे इच्छापूर्ति हुने विश्वास छ भने तुलसीको माला लगाउँदा पुण्य प्राप्त हुने धार्मिक मान्यता छ। गरुड पुराणका अनुसार यो महिनामा भगवान् विष्णुलाई एक तुलसी पत्र अर्पण गर्दा १०,००० गाई दान गरे बराबर पुण्य प्राप्त हुने बताइन्छ। आजकल विष्णुको मूर्ति रथमा राखेर मठ मन्दिरहरूमा घुमाउने परम्परासमेत बढेको छ।

यसै अवसरमा, किसानहरूले तुलसी मठमा उखु रोप्ने चलन छ। आजको दिन अन्न नखाने परम्परा रहेकोले सखरखण्ड, पिन्डालु, भँटारुल जस्ता कन्दमूल र फलफूल खाएर व्रत बसिन्छ। यसरी व्रत बस्दा पाप नष्ट भई पुण्य प्राप्त हुने र मोक्षको मार्ग खुल्ने धार्मिक विश्वास रहेको छ। ठूली एकादशीका रूपमा प्रख्यात यस पर्वको व्रत गर्नाले हजारौं अश्वमेध यज्ञ र राजसूय यज्ञको फल बराबर पुण्य प्राप्त हुने धार्मिक मान्यता छ।

कार्तिक महिनामा भगवान् विष्णुको भक्तिपूर्वक स्मरण, स्नान, दान, जाप, र दीप प्रज्वलन गर्नाले सयौं जन्मका पाप नष्ट हुने विभिन्न ग्रन्थहरूमा उल्लेख गरिएको छ। आजको दिन काठमाडौँ उपत्यकाका चार नारायणहरू अर्थात् चाँगुनारायण (भक्तपुर), विशंखुनारायण (ललितपुर), शेषनारायण (काठमाडौँ), र इचङ्गुनारायणमा विशेष मेला लाग्ने प्रचलन रहेको छ।